تأثير دستاوردهاى جديد علمى و كلامى مسيحيت بر حوزهء مباحث دينى اغراق نيست اگر بگوييم موفقيت‌هاى چشمگير غرب در گشودن افق‌هاى جديد دانش ، فريبنده‌ترين و جذاب‌ترين مظهر اين تمدن جديد است . علم تجربى ، كه متأسفانه در جوامع مسلمان به آن بىتوجهى شده بود ، از طريق غرب و از راه‌هاى مختلف ، كه بعضى طرق آن را پيش از اين برشمرديم ، راه خود را به جامعهء اسلامى گشود و با حساس كردن اذهان ، از جنبه‌هاى مختلف بر حوزهء مباحث دينى به ويژه نحوهء استدلال و بيان موضوعات ، تأثير گذارد . علم و مباحث جديد كلامى ياد شده ، نه تنها خود ، ذهنيت مسلمانان را در مورد طبيعت و قوانين حاكم بر آن تغيير داد و همچنين پرسش‌هاى جديدى را در برابر آنان مطرح كرد ، بلكه برخى از انديشمندان مسلمان را نيز بر آن داشت تا براى يافتن جواب پرسش‌هاى مطرح شده ، به كلام مسيحيت و پاسخ‌هايى كه پيش از اين ، به آن داده شده و موضعى كه در برابر آن گرفته شده بود ، روى آورند . آن چه در اين بخش بر آن تأكيد مىشود ، راه‌هاى ورود مباحث جديد علمى و كلامى به حوزهء مباحث مسلمانان نيست . مواردى كه پيش از اين از آنها ياد كرديم ، مستشرقان و مبشران ، تحولات سياسى و ظهور مكاتب جديد اجتماعى و فلسفى ، اينها و غير از اينها ، در راه يافتن اين مباحث به جامعهء مسلمانان نقش داشتند . در اين جا تنها مىكوشيم تا با بيان مواردى از تأثير كلام مسيحيت و موضع‌گيرى در برابر آن و نيز علم جديد بر انديشهء مسلمانان ، وسعت اين نوع تأثيرات را بنمايانيم .